Średniowieczne mury obronne Szczecina:

   Pierwsze wzmianki o murach obronnych Szczecina pochodzą z 1283r., zatem jeszcze przez długi okres po lokacji z lat 1237 i 1243 miasto  otoczone było, co najmniej częściowo, wałem drewniano-ziemnym[1]. Budowa murów kamienno-ceglanych musiała trwać długo skoro jeszcze w 1318r. miał miejsce spór Rady Miejskiej z zakonem franciszkanów dotyczący finansowania ich budowy w rejonie kościoła i klasztoru[2]. Na przełomie XIII i XIVw. Szczecin był już jednak otoczony murem i fosą, których przebieg w zasadzie nie zmienił się aż do XVIIIw.[3] I tak np. w latach 1346-1347 mieszczanie szczecińscy zostali zmuszeni do wzniesienia w ramach odszkodowania dla księcia - nowego dworu położonego w pobliżu istniejącego już muru obronnego miasta [4]. Fortyfikacje miejskie wzmacniano następnie wielokrotnie np. poprzez budowę bastei przed bramami oraz pogłębianie fosy[5].

   Najstarszy przekaz ikonograficzny stanowi widok miasta autorstwa Georga Brauna i Fransa Hogenberga z dzieła Civitas Orbis Terrarum, wydanego w Kolonii około 1590r. Ukazano na nim miasto otoczone murami obronnymi ujmującymi teren o odrysie zbliżonym do prostokąta, którego trzy boki poprowadzono od strony lądu, a czwarty od strony koryta Odry. Na obwodzie murów rozmieszczono 4 bramy: Panieńską ( u wylotu ul.Panieńskiej ), Młyńską ( u wylotu ul.Młyńskiej ), Passawską ( u wylotu obecnje ul.Podgórnej  ), Św.Ducha ( u wylotu ul.Św.Ducha ) oraz furty ( głównie prowadzące na nabrzeże portowe ), a pomiędzy nimi 29 wież. Bramy przedstawiono jako prostopadłościenne wieże o wyróżniającej je wysokości z przejazdem bramnym w przyziemiu, zaopatrzone od strony przedpola miasta w przedbramia o zróżnicowanej formie. Pozostałe wieże o formie cylindrycznej lub prostopadłościennej uchwycono z dobrze czytelnymi szczegółami takimi jak zwieńczenie blankami lub dachem namiotowym, bądź też o kształcie stożkowym. Mury przedstawiono jako zwieńczone blankami ( zębcami ), bez ganku obronnego. Od strony przedpola mury poprzedzała przeszkoda w postaci fosy ( w większości suchej ).

   Formę i stan zachowania średniowiecznych murów obronnych z okresu nowożytnego zanotował  Ernst August Nordt w 1721r. po przejęciu Szczecina przez Prusy w swoim: Plan de la ville de Stettin Anno MDCCXXI . Ukazano w nim miasto otoczone nowożytnymi fortyfikacjami bastionowymi  z zachowanym na ich zapleczu od strony lądu  pełnym obwodem średniowiecznych murów obronnych. Od strony Odry mury zachowały się tylko częściowo na skrajach od strony pn. i pd. Łącznie na planie wykazano 5 bram ( u wylotu ul.Szerokiej, obecnie Kardynała Wyszyńskiego dodano Bramę Nową ) oraz 44 różnego rodzaju budowli wieżowych, w tym 5 wież prostopadłościennych pełniących funkcję bram lub furt portowych, 14 pozostałych wież prostopadłościennych, 16 baszt łupinowych na planie prostokątnym oraz 9 wież cylindrycznych. 

    Zniszczenie niemal całości średniowiecznych murów obronnych nastąpiło w konsekwencji budowy w latach 1724-1740[6] nowych fortyfikacji twierdzy szczecińskiej przez Fryderyka Wilhelma I[7]. W 2 poł XVIIIw. wyburzono ich pozostałości i zasypano istniejące dotychczas odcinki fosy[8].

   Do dziś znane są w Szczecinie trzy fragmenty fortyfikacji średniowiecznych: pierwszy z basztą cylindryczną (Baszta Siedmiu Płaszczy) leżącą na linii murów obronnych bezpośrednio na wsch. obok Bramy Panieńskiej, drugi przy ul. Podgórnej, a ostatnio przy okazji budowy przy ul.Św.Ducha odkryto trzeci w postaci dobrze zachowanych reliktów muru ( na odcinku o długości ok. 30m ) oraz fundamentów baszty cylindrycznej (fot. z lewej) o średnicy ok. 6.5m[9].

 

   Załączony u góry artykułu plan plan ukazuje przybliżony przebieg średniowiecznych murów miejskich na tle współczesnej zabudowy. Rysunek planu przygotowano poprzez nałożenie planu miasta z 1721r. (na rysunku obok) z wykazanym przebiegiem średniowiecznych murów obronnych, wg stanu z przed rozpoczęcia ich wyburzania, na współczesną mapę sytuacyjno-wysokościową. Korektę niedokładności pomiarowej i rysunkowej mapy historycznej przeprowadzono poprzez doprowadzenie do  zgodności lokalizacji znanych punktów wspólnych obu map jak np. obrysu pojedynczych budynków.

Przypisy: 

[1] Lesiński H., Rozdrobnienie feudalne 1237-1478 [w:] Dzieje Szczecina wiek X-1805, pod red. G.Labudy, Warszawa-Poznań 1985, s.90
[2] Kamiński R.,  Słowiński S., Nowoodkryty fragment średniowiecznych murów obronnych Szczecina [w:] Piękno architektury ceglanej. Ginące technologie przemysłu ceramicznego. Szczecin 2004, s.28
[3] Lesiński H., Rozdrobnienie ..., op. cit., s. 126
[4] Krassowki W., Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach Polski, Warszawa 1990, t.2, s. 278
[5] Lesiński H., Rozdrobnienie ..., op. cit., s.178
[6]  B.Kozińska podaje, że rozbiórkę rozpoczęto w 1725r., patrz: Kozińska B., Rozwój Przestrzenny Szczecina od początku XIXw. do II wojny Światowej, Szczecin, 2002, s.10
[7] Wiśniewski J., Początki układu kapitalistycznego 1713-1805 [w:] Dzieje Szczecina wiek X-1805, pod red. G.Labudy, Warszawa-Poznań 1985, s.495-496
[8]  op. cit., s. 624-627
[9] Kamiński R.,  Słowiński S., Nowoodkryty ..., op. cit., s.27